सोयाबीन दर घसरले – शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम
भारत आणि अमेरिका यांच्यातील नव्या व्यापारी करारामुळे देशांतर्गत सोयाबीन बाजारात मोठी खळबळबळ उडाली आहे. या करारानुसार अमेरिकेतून मोठ्या प्रमाणात सोयाबीन तेल आणि सोयाबीन पेंडीची आयात होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. ही चर्चा बाजारपेठेत पसरताच राज्यातील बाजार समित्यांमध्ये सोयाबीनच्या दरात मोठी घसरण पाहायला मिळत आहे. जानेवारी महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत सोयाबीनचे दर प्रति क्विंटल पाच हजार पाचशे ते पाच हजार सातशे रुपयांच्या आसपास स्थिर होते. मात्र, आयातीचा निर्णय स्थानिक शेतकऱ्यांच्या मुळावर उठण्याची चिन्हे दिसू लागल्याने उत्पादक शेतकरी वर्गात आता भीती आणि चिंतेचे सावट पसरले आहे.
यंदाच्या खरीप हंगामात सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांना अनेक संकटांचा सामना करावा लागला आहे. हंगामाच्या सुरुवातीला पावसाच्या लहरीपणामुळे उत्पादनात मोठी घट झाली होती, परिणामी बाजारात सुरुवातीला प्रति क्विंटल चार हजार ते चार हजार सातशे रुपये इतकाच अल्प दर मिळत होता. पुढे सोयाबीन पेंडीच्या निर्यातीला जागतिक स्तरावर मागणी वाढल्याने फेब्रुवारीच्या पहिल्या आठवड्यात स्थानिक बाजारात तेजी आली आणि दर पाच हजार सातशे रुपयांपर्यंत वधारले होते. मात्र, भारत-अमेरिका व्यापार करारातील आयातीच्या तरतुदींमुळे ही तेजी अल्पकाळच टिकली आणि अवघ्या काही दिवसांत सोयाबीनच्या किमतीत प्रति क्विंटल पाचशे रुपयांची मोठी पडझड झाली आहे.
केंद्र सरकारने सोयाबीनसाठी प्रति क्विंटल पाच हजार तीनशे अठ्ठावीस रुपये इतका आधारभूत भाव म्हणजेच हमीभाव निश्चित केला आहे. मात्र, प्रत्यक्षात चित्र अत्यंत विदारक आहे. सरकारी खरेदी केंद्रे उशिराने सुरू झाली असून त्यांची संथ गती शेतकऱ्यांसाठी डोकेदुखी ठरत आहे. हक्काचा हमीभाव मिळवण्यासाठी शेतकऱ्यांना अनेक दिवस प्रतीक्षा करावी लागत आहे. घरखर्च आणि पुढील हंगामाची तयारी करण्यासाठी पैशांची नड असल्याने, अनेक शेतकरी आपला माल हमीभावापेक्षा कमी दराने खुल्या बाजारात व्यापाऱ्यांना विकत आहेत. या सक्तीच्या विक्रीमुळे प्रत्येक क्विंटलमागे शेतकऱ्यांना सुमारे चारशे ते पाचशे रुपयांचा थेट तोटा सहन करावा लागत आहे.
भारतात उत्पादित होणारे सोयाबीन हे जणुकीय बदल न केलेले म्हणजेच नैसर्गिक गुणधर्म जपलेले असते. यामुळेच भारतीय सोयाबीन पेंडीला पशुपालन आणि कुक्कुटपालन उद्योगामध्ये जागतिक स्तरावर मोठी पसंती दिली जाते. सध्या बाजारात चिकन आणि अंड्यांचे दर स्थिर असल्याने सोयाबीन पेंडीची मागणी कायम होती, ज्यामुळे सोयाबीनला चांगला भाव मिळण्याची आशा होती. मात्र, व्यापार करारातील अटींमुळे स्वस्त परदेशी सोयाबीन तेल आणि पेंड भारतीय बाजारात दाखल होणार असल्याने देशांतर्गत मागणीला खीळ बसली आहे. आयातीच्या या निर्णयामुळे स्थानिक बाजारातील नैसर्गिक तेजी कृत्रिमरित्या दाबल्याची भावना शेतकरी संघटनांकडून व्यक्त केली जात आहे.
राज्यातील विविध कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांमध्ये सध्या सोयाबीनच्या दरात मोठी असमानता दिसून येत आहे. जालना येथे सर्वाधिक पाच हजार नऊशे रुपये दर मिळाला असला, तरी सोलापूरमध्ये हाच दर पाच हजार रुपयांपर्यंत खाली घसरला आहे. अकोला येथे पाच हजार चारशे, अमरावती आणि नागपूर येथे पाच हजार एकशे, तर लासलगाव, वाशीम आणि परतूर या भागांत सोयाबीनला प्रति क्विंटल साधारणपणे पाच हजार दोनशे रुपयांच्या आसपास भाव मिळत आहे. बाजारातील ही अस्थिरता पाहता, तज्ज्ञांनी इशारा दिला आहे की जर व्यापार कराराचा फेरविचार केला नाही, तर सोयाबीन उत्पादक शेतकरी मोठ्या आर्थिक गर्तेत सापडेल. त्यामुळे सरकारने या धोरणाचे पुनरावलोकन करून शेतकऱ्यांना दिलासा द्यावा, अशी मागणी जोर धरत आहे.
